Dezinformacja i fact-checking DSIM-SM>DezinFac
Konwersatorium pogłębia rozumienie dezinformacji jako zjawiska komunikacyjnego, psychologicznego, technologicznego i politycznego oraz rozwija praktyczne umiejętności weryfikacji na poziomie wymaganym w pracy dziennikarskiej.
Studenci pracują na aktualnych przykładach z polskich i międzynarodowych mediów oraz na dorobku organizacji fact-checkingowych. Uczą się korzystać z wyszukiwania obrazem, analizy metadanych, geolokalizacji, archiwów stron internetowych i narzędzi do wykrywania treści syntetycznych, a także krytycznie oceniać możliwości i ograniczenia sztucznej inteligencji w pracy weryfikacyjnej. Korzystanie z czatbotów przy zadaniach jest dopuszczalne wyłącznie w sposób jawny, opisany przez studenta w dokumentacji zadania. Zajęcia kończą się przygotowaniem grupowego projektu weryfikacyjnego.
Zakres tematów (15 spotkań po 1,5 godziny):
1. Zajęcia wprowadzające: poznanie się, omówienie programu, zasad zaliczenia i projektu końcowego. Swobodna dyskusja o doświadczeniach studentów z dezinformacją: gdzie się z nią stykają, co ich ostatnio wprowadziło w błąd, komu i dlaczego ufają.
2. Pojęcia i typologie: dezinformacja, misinformacja, malinformacja, fake news, propaganda, manipulacja. Klasyfikacje fałszywych treści i ich przydatność w pracy dziennikarskiej i redakcyjnej. Dyskusja i ćwiczenia.
3. Ramowanie - definicja. Rodzaje technik framingu medialnego. Znaczenie framingu w kształtowaniu opinii publicznej. Dyskusja i ćwiczenia.
4. Dlaczego wierzymy: psychologiczne mechanizmy podatności na dezinformację (emocje, efekt iluzorycznej prawdy, efekt potwierdzenia, tożsamość grupowa).
5. Ekosystem informacyjny: platformy społecznościowe, algorytmy rekomendacji, ekonomia uwagi, clickbait, konta nieautentyczne, boty i trolle. Dyskusja i ćwiczenia.
6. Aktorzy i operacje wpływu: dezinformacja państwowa, polityczna i komercyjna. Studium przypadku - dyskusja i ćwiczenia.
7. Warsztat fact-checkera: metodologia organizacji fact-checkingowych, standardy IFCN i EFCSN. Porównanie praktyki polskich redakcji i organizacji fact-checkingowych. Dyskusja i ćwiczenia.
8. Weryfikacja wypowiedzi i danych: sprawdzanie wypowiedzi polityków, praca z danymi publicznymi i statystyką, manipulacje liczbami i wykresami. Weryfikacja źródeł i kont: kto stoi za kontem, stroną lub „portalem informacyjnym”, podszywanie się pod media i instytucje. Weryfikacja zdjęć: wyszukiwanie odwrotne, metadane, analiza kontekstu, zdjęcia wyrwane z kontekstu i wykorzystywane ponownie. Weryfikacja wideo, geolokalizacja i chronolokalizacja: analiza klatek, praca z mapami i zdjęciami satelitarnymi, ustalanie miejsca i czasu powstania nagrania. Dyskusja i ćwiczenia.
9. Treści generowane przez sztuczną inteligencję: deepfake, klonowanie głosu, syntetyczne obrazy i teksty, błędy czatbotów. Narzędzia wykrywania treści syntetycznych i ich ograniczenia. AI jako narzędzie wspierające weryfikację. Dyskusja i ćwiczenia.
10. Dezinformacja w kampaniach wyborczych: przykłady polskie i europejskie, rola platform, reklamy politycznej i treści syntetycznych. Dyskusja i ćwiczenia.
11. Regulacje i odpowiedzialność: Akt o usługach cyfrowych (DSA), Akt w sprawie sztucznej inteligencji (AI Act), europejski akt o wolności mediów (EMFA), prawo prasowe, polityki moderacji platform, zmiany w programach fact-checkingowych platform i model notatek społeczności. Dyskusja i ćwiczenia.
12. Etyka i komunikowanie weryfikacji: jak pisać i publikować fact-check, unikanie wzmacniania fałszywych treści, sprostowania, prywatność osób trzecich, bezpieczeństwo i dobrostan osoby weryfikującej. Symulacja pracy redakcji w warunkach breaking news. Dyskusja i ćwiczenia.
13. Warsztat projektowy: praca nad projektami końcowymi, konsultacje w grupach, weryfikacja krzyżowa i recenzja koleżeńska (każda grupa sprawdza fragment projektu innej grupy).
14 - 15. Prezentacja projektów końcowych, analiza i omówienie. Podsumowanie konwersatorium.
|
W cyklu 2025/2026-Z:
1. Wprowadzenie do dezinformacji 2. Mechanizmy dezinformacji 3. Dezinformacja a media tradycyjne 4. Techniki weryfikacji informacji 5. Dezinformacja a demokracja 6. Przeciwdziałanie dezinformacji 7. Przyszłość dezinformacji |
Koordynatorzy przedmiotu
W cyklu 2025/2026-Z: | W cyklu 2024/2025-Z: | W cyklu 2026/2027-Z: |
Liczba godzin zajęć porwadzonych on-line
Tryb zajęć
Kryteria oceniania
• Obecność na zajęciach: co najmniej 80 proc. obecności, czyli dopuszczalne są 4 nieobecności na 15 spotkań. Spełnienie tego warunku jest konieczne do uzyskania zaliczenia.
• Aktywność na zajęciach (40% oceny): przygotowanie do zajęć i udział w dyskusjach, wykonywanie ćwiczeń warsztatowych w czasie zajęć.
• Projekt końcowy (60% oceny): grupowy projekt realizowany przez zespoły 7-10-osobowe w jednym z trzech wariantów do wyboru:
– Wariant A, redakcja fact-checkingowa: przez około sześć tygodni grupa monitoruje wybrany obszar debaty publicznej (np. wypowiedzi polityków na jeden temat, lokalne media i grupy dyskusyjne w Małopolsce, określony typ treści w mediach społecznościowych) i przygotowuje 5-6 fact-checków gotowych do publikacji, z werdyktem, uzasadnieniem i źródłami, zgodnie z metodologią opartą na standardach IFCN, oraz krótką notę metodologiczną.
– Wariant B, audyt czatbotów AI: grupa sprawdza, jak popularne czatboty odpowiadają po polsku na pytania o co najmniej 10 twierdzeń już obalonych przez fact-checkerów (z polskiej przestrzeni informacyjnej), stosując pytania neutralne, sugerujące i nakłaniające do napisania tekstu. Wszystkie odpowiedzi są zapisywane, klasyfikowane i weryfikowane, łącznie ze źródłami podawanymi przez czatboty. Efektem jest raport z audytu (ok. 15-20 tys. znaków) z arkuszem wyników.
• Każdy wariant obejmuje: dziennik weryfikacji (kolejne kroki, narzędzia, zrzuty ekranu, archiwalne kopie źródeł), opis podziału zadań w zespole oraz deklarację wykorzystania narzędzi AI (do czego i jak sprawdzono ich wyniki). Temat grupa zgłasza do 5. zajęć, postępy konsultuje do 12. zajęć, a projekt przedstawia na zajęciach 14. lub 15. (prezentacja ok. 15 minut i pytania do każdego członka zespołu).
• Projekt jest oceniany pod kątem rzetelności i kompletności weryfikacji (30%), doboru metod i jakości dokumentacji (20%), jakości tekstu lub formy medialnej (20%), zgodności z zasadami etyki (10%) oraz prezentacji i odpowiedzi na pytania (20%).
• Warunkiem zaliczenia jest uzyskanie co najmniej 51% punktów z projektu końcowego. Skala ocen końcowych: 91-100% bardzo dobry, 81-90% dobry plus, 71-80% dobry, 61-70% dostateczny plus, 51-60% dostateczny, 0-50% niedostateczny.
Literatura
1. P. Czarnek-Wnuk, K. Szczepaniak (red.), „Zjawiska propagandy i manipulacji w prasie, telewizji, radiu i Internecie. Tom III”, Wydawnictwo UŁ, 2025.
2. B. Orzeł, „Kryzysy, media i emocje. Modelowanie nastrojów opinii publicznej w dobie fake newsów i sztucznej inteligencji”, Wydawnictwo UŚ, 2025.
3. P. Krysiński, N, Pamuła, M. Kowalska-Chrzanowska, „Metody i narzędzia budowania społecznej odporności na dezinformację: od fact-checkingu po edukację medialną”, Wydawnictwo Naukowe UMK, 2024 (dostęp otwarty: https://doi.org/10.12775/978-83-231-5369-6).
|
W cyklu 2025/2026-Z:
Boese, A. (2018). Fake newsy i inne fałszerstwa od średniowiecza do XXI wieku. |
Więcej informacji
Dodatkowe informacje (np. o kalendarzu rejestracji, prowadzących zajęcia, lokalizacji i terminach zajęć) mogą być dostępne w serwisie USOSweb: