Antropologia filozoficzna FIL-SL>Antfil-c

Oto rozszerzony opis Ćwiczeń w 15 jednostkach po 2 godziny, łącznie 30 godzin zajęć.

1. Wprowadzenie do antropologii filozoficznej: czym jest pytanie o człowieka?
Wprowadzenie do podstawowych problemów antropologii filozoficznej: relacji duszy i ciała, rozumu i wolności, skończoności i transcendencji, dobra i zła, podmiotowości, sensu życia oraz relacji człowieka do Boga, świata i drugiego człowieka. Omówienie różnicy między statycznym pytaniem o „istotę człowieka” a ujęciami dynamicznymi, które opisują człowieka poprzez jego dążenie, samoprzekraczanie, egzystencję lub relację. Zarys głównych modeli antropologicznych obecnych w tekstach Platona, Augustyna, Tomasza, Feuerbacha, Nietzschego, Heideggera i Tischnera.

2. Platon I: ciało i dusza w Fedonie
Analiza platońskiego dualizmu duszy i ciała oraz związku antropologii z problemem śmierci i nieśmiertelności. Omówienie śmierci jako „oddzielenia duszy od ciała”, filozofii jako przygotowania do śmierci oraz cielesności jako źródła ograniczeń poznawczych i praktycznych. Szczególna uwaga zostanie poświęcona pytaniu, czy platońska antropologia rzeczywiście sprowadza człowieka do duszy oraz czy ciało jest dla Platona po prostu „złem”.

3. Platon II: dynamika duszy w Fajdrosie
Omówienie mitu skrzydlatego zaprzęgu jako obrazu wewnętrznej struktury duszy. Analiza relacji woźnicy i dwóch koni, konfliktu między rozumem, dążeniami i pożądaniami oraz problemu panowania nad sobą. Zestawienie Fajdrosa z Fedonem: przejście od napięcia dusza–ciało do napięcia wewnątrz samej duszy. Dyskusja nad rolą erosa, piękna i przypominania w ruchu człowieka ku prawdzie i temu, co boskie.

4. Św. Tomasz z Akwinu I: człowiek jako jedność duszy i ciała
Rekonstrukcja Tomaszowej krytyki rozumienia człowieka jako duszy jedynie posługującej się ciałem. Omówienie duszy jako formy ciała i zasady organizującej żywy byt ludzki. Analiza tezy, że człowiek nie jest ani samym ciałem, ani duszą „zamkniętą” w ciele, lecz jedną substancjalną całością. Szczególne miejsce zajmie porównanie tej koncepcji z antropologią platońską.

5. Św. Tomasz z Akwinu II: niematerialność intelektu i problem nieśmiertelności
Analiza napięcia pomiędzy jednością cielesno-duchową człowieka a niematerialnym charakterem poznania intelektualnego. Omówienie argumentów dotyczących poznania powszechników, niezależności intelektu od narządu cielesnego oraz możliwości trwania duszy po śmierci ciała. Dyskusja nad tym, w jaki sposób Tomasz próbuje połączyć arystotelesowską koncepcję formy z chrześcijańskim problemem nieśmiertelności.

6. Św. Augustyn I: człowiek jako istota stworzona i „niespokojne serce”
Analiza antropologii Wyznań: człowiek jako istota stworzona, śmiertelna, niesamowystarczalna i skierowana ku Bogu. Omówienie znaczenia formuły „niespokojne jest serce nasze, dopóki w Tobie nie spocznie” oraz pytania o właściwy cel ludzkiego życia. Zwrócenie uwagi na egzystencjalny charakter Augustyńskiej antropologii, w której poznanie człowieka dokonuje się w formie wyznania, modlitwy i samopoznania.

7. Św. Augustyn II: pamięć, wola, miłość i łaska
Pogłębienie problemu ludzkiego wnętrza: pamięci jako przestrzeni samopoznania, konfliktu pragnień oraz nieprzejrzystości człowieka dla samego siebie. Analiza znaczenia miłości jako siły nadającej kierunek całej osobie oraz problemu nieuporządkowanej woli. Omówienie relacji między ludzką aktywnością a łaską oraz pytania, czy zależność od Boga ogranicza, czy umożliwia autentyczną wolność.

8. Św. Augustyn III: Bóg jako najwyższe dobro i natura zła
Analiza O naturze dobra: Bóg jako dobro niezmienne i źródło wszelkiego dobra stworzonego. Omówienie tezy, że każda natura jako natura jest dobra, a zło nie stanowi samodzielnego bytu, lecz zepsucie, brak lub uszkodzenie dobra. Dyskusja nad relacją między ontologiczną dobrocią człowieka, możliwością moralnego zła i odpowiedzialnością wolnej woli.

9. Ludwig Feuerbach I: religia jako samorozdwojenie i alienacja człowieka
Rekonstrukcja „przewrotu antropologicznego” Feuerbacha. Analiza twierdzenia, że religia obiektywizuje ludzką istotę, a Bóg religii jest uprzedmiotowieniem ludzkich doskonałości. Omówienie mechanizmu alienacji: człowiek przypisuje Bogu rozum, miłość, moc i doskonałość, a następnie doświadcza siebie jako bytu niedoskonałego i zależnego.

10. Ludwig Feuerbach II: „człowiek jest bogiem człowieka”
Analiza konsekwencji Feuerbachowskiej redukcji teologii do antropologii. Omówienie cielesności, skończoności i historyczności jako pozytywnych wymiarów ludzkiego istnienia oraz krytyka przenoszenia ludzkich możliwości poza człowieka. Dyskusja nad ateizmem jako próbą odzyskania przez człowieka własnych możliwości i nad dwuznacznością formuły „człowiek jest bogiem człowieka”: człowiek może być dla drugiego źródłem ocalenia, ale także zagrożenia.

11. Friedrich Nietzsche I: „śmierć Boga” i nihilizm
Analiza Nietzscheańskiej diagnozy kryzysu europejskich wartości. Omówienie „śmierci Boga” nie jako prostego ateizmu, lecz jako utraty najwyższego punktu odniesienia dla sensu, prawdy i wartości. Interpretacja metafor „starcia widnokręgu”, „odpętania ziemi od słońca” i „nieskończonej nicości”. Dyskusja nad nihilizmem jako kryzysem dotychczasowej formy człowieczeństwa.

12. Friedrich Nietzsche II: przezwyciężenie człowieka i tworzenie wartości
Omówienie opozycji między pytaniem „jak zachować człowieka?” a pytaniem „jak przezwyciężyć człowieka?”. Analiza człowieka jako „przejścia i zaniku”, problemu nadczłowieka, krytyki „małych cnót”, życia nastawionego wyłącznie na bezpieczeństwo oraz znaczenia odwagi, cierpienia i samoprzezwyciężenia. Zajęcia obejmą także analizę „człowieka dostojnego” jako tego, który sam nadaje wartość rzeczom i potrafi panować nad sobą.

13. Martin Heidegger: człowiek jako ek-sistencja i „pasterz bycia”
Omówienie Heideggerowskiej krytyki tradycyjnej definicji człowieka jako animal rationale. Analiza pojęć ek-sistencji, Dasein, prześwitu bycia oraz różnicy między bytem a byciem. Dyskusja nad metaforą języka jako „domostwa bycia” i człowieka jako „pasterza bycia”. Szczególne znaczenie będzie miało pytanie, dlaczego człowiek nie jest panem rzeczywistości ani suwerennym źródłem sensu, lecz bytem otwartym na ujawnianie się bycia.

14. Józef Tischner I: aksjologiczna i agatologiczna koncepcja człowieka
Analiza człowieka jako istoty żyjącej w hierarchicznej przestrzeni dobra i zła, „czytającej wartości”, dokonującej preferencji i odpowiadającej na wezwanie drugiego. Omówienie różnicy między doświadczeniem agatologicznym, które ujawnia, że „jest coś, czego być nie powinno”, a doświadczeniem aksjologicznym, które poszukuje konkretnego dobra możliwego do urzeczywistnienia. Szczególna uwaga zostanie poświęcona relacji wolności, spotkania, odpowiedzialności i nadziei.

15. Józef Tischner II: myślenie religijne i synteza problematyki antropologicznej
Analiza Tischnerowskiego rozumienia myślenia religijnego jako wzajemnego „szukania” wiary i rozumu. Omówienie trzech wymiarów myślenia: „ja myślę”, „myślę z tobą” i „myślę o czymś”, a także problematyki świadectwa, prawdy, wolności, transcendencji i zbawienia. Ostatnia część zajęć będzie poświęcona syntetycznemu porównaniu analizowanych koncepcji: człowieka jako duszy, jedności cielesno-duchowej, stworzenia skierowanego ku Bogu, twórcy religijnych projekcji, istoty samoprzezwyciężającej się, „pasterza bycia” oraz uczestnika dramatu dobra i wartości.